آداب تحصیل علم

بسم الله الرحمن الرحیم
«الهی انطقنی بالهدی و الهمنی التقوی»
رمضان 86 هستیم چون مصادف است با ماه مهر و آغاز تحصیل گفتیم جلسه ای داشته باشیم از قرآن در مورد تعلیم و تربیت، استاد و شاگرد در قرآن.
آیه ی انتخابی آیه ای است كه موسی به خضر گفت: می خواهم شاگردت بشوم، شاگرد چه كسی است حضرت موسی پیغمبر الواالعزم، معلم خضر، گفت: اجازه می دهی به دنبال شما در بیابانها بیایم و به من چیزی بیاموزی. «قَالَ لَهُ مُوسَی هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَی أَنْ تُعَلِّمَنِی مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا» (كهف/66) «قالَ لَهُ مُوسی» موسی گفت، «هل» آیا، «أَتَّبِعُكَ» تبعیت كنم اجازه می دهی به دنبالت بیایم، «عَلَی أَنْ تُعَلِّمَنِی» به شرطی كه یادم بدهی، چه چیزی یادم بدهی؟ موسی به خضر گفت اجازه می دهی به دنبالت بیایم در بیابانها به شرط اینكه چیزی به من یاد بدهی كه سبب رشد من شود، نكاتی كه من در تفسیر نور آورده ام این است.
درسها، چه درسی می گیریم
1- ادب شاگرد در برابر استاد
1. ادب شاگرد، شاگرد باید مؤدب باشد از كجا معلوم می شود؟ گفت هل یعنی اجازه می دهی شاگردت شوم یعنی سر زده بی اجازه، شاگرد باید در برابر استادش ادب داشته باشد با اجازه، حرف كه می زند اجازه بگیرد. برای دریافت علم در برابر استاد ادب و تواضع داشته باشد، زیرا تواضع به عالم استاد از اخلاق انبیاء است. این پیغمبر الواالعزم كه اجازه می گیرد وقتی پیغمبر الواالعزمی مثل حضرت موسی (ع) اجازه می گیرد پس ما هم باید اجازه بگیریم.
2- حركت: شاگرد باید حركت كند از كجا می گوید «أَتَّبِعُكَ» (تبعیت كند) چون این شاگرد كلاس و آزمایشگاه نبود خضر در بیابانها می رفت و موسی به دنبالش می دوید یعنی باید برای تحصیل هجرت كرد. گاهی اوقات ما می خواهیم چیزی را یاد بگیریم كتاب طاقچه است حال نداریم كتاب را از طاقچه برداریم حركت نمی كنیم، شما باید شماره تلفن یك اسلام شناس جیبتان باشد تمام دانشجویان ایران و تمام دبیرستانی های دختر و پسر و همه ی فرهنگیان و اساتید شماره تلفن یك اسلام شناس همراه تان باشد. (گاهی گیر می كنید الو سلام علیكم شما به عنوان یك اسلام شناس هستید من یك سؤالی دارم شما به من جواب بدهید) یك شماره تلفن ما نداریم.
2- تلاش برای یافتن پاسخ سؤالات
اگر انسانی تیغ بره در پایش نمی تواند راه برود همانطور كه تیغ در پای شما برود نمی توانید راه بروید تیغی می رود در مغز شما، اشكال و شبه ای در مغز شما ایجاد می كند كه اگر توسط یك عالم بر طرف نشود این تیغ در سر شما باقی می ماند و فكرت عوض می شود حتماً شماره یك اسلام شناس همراه تان باشد.
برنامه درسهایی از قرآن سال 68 . ج1، ص: 2
گاهی وقتها یك چیز جزئی هم است و آدم وقتی می پرسد مسأله حل می شود حالا این یك مسأله شخصی است، مسائل حكومتی چرا همچین شد چرا اینطور شد چرا او اینكار را كرد و بنابراین باید بپرسیم و سوء ظن نبریم.
3- هدف های منفی در كسب علم و دانش
شاگرد باید ادب داشته باشد «هَلْ» شاگرد باید حركت كند «أَتَّبِعُ» یعنی تبعیت كنم دنبالت بیایم، شاگرد باید تحمل سختی داشته باشد سختیها را تحمل كند، یكی از كارهای خوب این است كه اساتید دانشگاه و معلمین آموزش پرورش و مدرسین حوزه سختیهای خودشان را برای شاگردها بگویند یك روز یكی از مراجع فعلی زمان قدیم، زمان شاه بود گفت: به من گفتن یك اخلاقی برای طلبه ها بگویم به نظر شما چه بگویم، گفتم آقا درس اخلاق نگو بدبختیهای خودت را اگر بگویی ما خودمان تربیت می شویم. چون ما الان اول طلبگی مان است هزار مشكل داریم شما اگر اول طلبگی تان مشكلی داشتی مشكلات را برای ما بگو همینكه ما بدانیم شما هم این مشكلات را داشتید دیگر برای ما آسان می شود، سختیها را برای همدیگر نقل كنیم. كه این سختیها می گذرد كه «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً» (شرح/6)سختیها می گذرد، در قرآن 12 كلمه «عسر» و 36 كلمه «یسر» آمده است یعنی با هر سختی 3 آسانی است اگر 6 ماه سختی بكشیم سه تا 6 ماه رفاه خواهیم داشت.
كسی كه عاشق علم است تلاش می كند، بعضی ها نشسته اند می گویند برای ما بیاورید، بپزید، خودش اهل حركت نیست جنب و جوش ندارد جوهر ندارد شلِ مثل فتیله چراغ كه پایین و بالا می كشند، محصّل باید خود جنب و جوش داشته باشد اگر جنب و جوش داشته باشد با كتاب كم دانشمند می شود اگر بی حال باشد بهترین كتابخانه ها میرود. . . حال ندارد گیر در خودش است. در اسكناس یك نخی است كه اون نخ به اسكناس ارزش می دهد، در انسان هم یك اراده، اراده خیلی مهم است جوش خروش اراده. . . . . . . این مسأله ی مهمی است.
4- خداوند، معلّم همه انسان ها
مسأله ی دیگر اینكه باید هدف داشته باشد، موسی گفت به دنبالت می آیم «أَتَّبِعُكَ» به شرطی كه چیزی به من یاد بدهی «تُعَلِّمَنِی» یعنی یادم بدهی نه اینكه هیئت همراه باشد، هیئت همراه به خودی خود فایده ندارد باید خودش هم خاصیتی داشته باشد.
3- هدف: هدف دو مورد است هدف های مقدس هدفهای منفی، هدف مقدس اینكه برای خدا درس بخواند وقتی برای خدا درس خواند عقده ای هم نمی شود مثلاً لیسانس و فوق لیسانس گرفته می گوید چرا دولت برای ما كار تعیین نمی كند. دولت خرج شما كرده یا خودت خرج كردی یا پدر مادرت خرج شما كرده بالاخره با سواد شدی، این با سوادی شما هم به قیمت بی سوادی عده ای دیگر بوده است، یعنی خیلی روستاها كه باید دبستان بسازند نساخته اند روستاهای بی مدرسه داشتیم كه به جای آن برای شما در شهر دانشگاه ساخته اند یعنی برای او كم گذاشتن به شما دادن خوردی الحمد لله با سواد شدی حالا توقع هم داری، باید پس بدهی نباید توقع اضافه هم داشته باشی.
برنامه درسهایی از قرآن سال 68 . ج1، ص: 3
انسان اگر هدفش خدا بود از دیگران طلبی ندارد ما روایاتی داریم كه بیان میكنم، بعضی درس می خوانند «لیباهی به العلما» یعنی می خواهند مباهات كنند تو لیسانسی من فوق لیسانسم تو فلان حوزه درس خواندی مباهات می كند تو استادت فلانی، اگر كسی هدفش درس خواندن باشد برای پز دادن «مباهی» یعنی برای پز دادن «اویمارو به سفها» برای جر و بحث كردن برای ریا كاری در مجالس برای اینكه چشم مردم را به خود جلب كنند، اینها منفی است.
5- پرهیز از علوم بی فایده یا مضرّ
هدفهای منفی، كه درس بخواند برای پول، پست، مقام برای اینها درس نخوانید برای اینكه ممكن است به اینها نرسید برای خدا درس بخوانید زیرا خدا اینها را به تو می دهد اگر كسی برای خدا درس بخواند خدا دنیای او را آباد می كند. اما اگر كسی برای دنیا درس بخواند از آخرت دستش كوتاه است به دنیا شاید رسید.
اگر برای خدا درس خواندی آخرت حتمی است دنیا انشاءالله، اما اگر برای دنیا درس خواندی آخرت هیچ، دنیا شاید، اینجا دو بحث وجود دارد. اگر برای خدا درس خواندیم آخرت را قطعی داریم به دنیا هم انشاءالله می رسیم حالا بر فرض به دنیا نرسیدیم آخرت را داریم، اما اگر برای دنیا درس خواندیم آخرت را قطعاً نداریم دنیا را شاید داشته باشیم.
اگر برای خدا درس بخوانی 100 درصد آخرت را داری و 50 درصد دنیا را شاید، كه می شود 150درصد، اما اگر برای دنیا درس بخوانی آخرت را100 در صد نداری، خیلی دزدها می روند دزدی كنند كه به دنیا برسند پلیس هم مچ آنها را می گیرد یعنی آخرت هیچ ندارند به دنیا هم نمی رسند در نتیجه عاقل باید برای خدا كار كند.
دنیا مردم كف زدند سوت زدند چه شد؟ درحال حاضر بنده 9- 28 سال در تلویزیون هستم الان بگویند قرائتی مرد، یك عده می گویند مرد كه مرد یك عده كه به من علاقه و لطف دارند سه دسته می شوند یك عده می گویند قرائتی مرد اِ، یك عده می گویند اِ اِ، شما می گویید بابا بحثهای ماه رمضانش را در یزد بود ما سر كلاسش بودیم اِ اِ اِ این خلاصه دنیا است. تازه 50 درصد می گویند مرد كه مرد، شخصی كه احساسات نشان می دهد. اِ اِ اِ
بچه های ما تا اربعین بلوز مشكی می پوشند نوه های ما تا هفته اول بعد هم هیچ به هیچ، خدا رحمت كند مطهری را می گفت: این دعا را زیاد بخوان میگفت: این دعا برای ماه رجب است اما تو هر روز بخوان «خَابَ الْوَافِدُونَ عَلَی غَیْرِكَ وَ خَسِرَ الْمُتَعَرِّضُونَ إِلَّا لَكَ» یعنی باختند آنهایی كه برای دنیا درس خواندند هیچ كاری را برای دنیا نكنید، افطاری می دهید برای خدا حساب نكن او به من افطاری نداده من هم دعوتش نمی كنم، من از عمره آمدم دیدنم نیامد من هم از حج آمده دیدنش نمی روم. معامله نكنید برای خدا كه شد معامله نمی كنیم.
شرایط شاگرد
«هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَن» (كهف/66)بعد می گوید مما علّمته، «تُعَلِّمَنِ» یعنی باید شاگردت چیزی یاد بگیرد اصل یاد گرفتن است، گاهی وقتها اینطور نیست كه هر كه با سواد تر است بیشتر یاد می دهد مثالی میزنم گاهی انسان مغازه طلا فروش و قالی فروش می نشیند می گویند چای بیاورید گاهی هم به چادر عشایر می رود و جلوی او گوسفند می كشند یعنی گاهی سرمایه اش كم اما بریز و بپاشش زیاد است.
برنامه درسهایی از قرآن سال 68 . ج1، ص: 4
بسیاری از آدمها هستند از نظر علمی درجه اش كم است مثلاً حجت الاسلام است پای سخنانش كه می نشینید بیش از آیت الله استفاده می كنید، من خودم سراغ دارم طلبه ساده وقتی كنارش می نشینید تند تند استفاده می كنی آدم هم هست 30 برابر او سواد دارد 2ساعت كنارش می نشینی چیزی استفاده نمی كنید. خلاصه شخصیت زده نشویم خیلی از افراد می گویند برویم تهران وضع مالیمان خوب می شود، اینقدر آدم هست در تهران گرسنگی می خورد در ناف تهران است و اینقدر آدم هست كه در شهرهای كوچك زندگیش راحت می گذرد.
6- انفاق در آموزش علم و دانش
موسی گفت فكر نكن كه خضری «تُعَلِّمَنِ» چیزی یاد من می دهی یا نه؟ یعنی محورتان یاد گرفتن باشد نه شخصیت، نه لقب، نه آرم «مِمَّا» یعنی گوشه ای از علمت را به ما بده، ما كه قابل نیستیم همه ی علم شما را داشته باشیم مقداری از علمت را به ما یاد بده می گوید: «مما» ، «مِمَّ» یعنی گوشه ای از آنچه بلدی، باز می گوید «مِمَّا عُلِّمْتَ» یعنی تو خود از خدا داری زیرا می گوید «عُلِّمْتَ» یعنی تو خود آموزش دیده هستی یعنی علم كه از خودت نیست. یك وقت می گویی آقای قرائتی پولی كه داری به من بده می گویم دارم برای خودم است و می گویی قرائتی تو وقتی متولد شدی هیچ چیزی نداشتی حالا خدا به تو پول داده یك وام به این بده به او بگوییم از خودت نیست، كارمند بانك راحت پول می دهید چرا؟ برای اینكه از خودش نیست. كارمند بانك یك رو در یك قسمت بانك است میلیونها تومان می گیرد هیچ چرخ نمی زند سوت نمی زند چون برای خودش نیست فردا رئیس بانك در قسمت پرداخت می رود. نه كسی در قسمت دریافت سوت می كشد نه كسی كه در قسمت پرداخت است سكته می كند، چرا چون برای خودش نیست.
انسان اگر بداند نعمتها از خودش نیست امروز دادند فردا می گیرند، هم دادن هم گرفتن برایش فرقی نمی كند، مما عُلمته رشدا یعنی هر علمی نه، من چیزی می خواهم رشد در آن باشد،
7- پرهیز از علوم بی فایده یا مضرّ
بسیاری از علوم رشد ندارد قرآن انتقاد می كند از علمی كه رشد در آن نیست. مثلاً می گوید اصحاب كهف چند نفر بودند سه نفر، پنج، شش یا هفت در این رشد است؟ اسم دوم سوره قل هو الله چیست؟ رشد دارد، این حدیث از امام صادق یا امام باقر رشد ندارد حالا یا از امام صادق یا امام باقر در بسیاری از سؤالهای ما رشد نیست، كدام آیه 11 ق دارد؟ باجناق ابوالفضل (ع) نامش چیست؟ اسم مادر موسی چیست؟ كفن چند تكه است؟ اینها چه فایده ای دارد. سؤالهای بیخود بسیاری از مذهبیون ما حتی در گزینش ها، در انجمن اسلامی، حتی در مسجدها سؤال می كنند یك حدیث از امام صادق یا امام باقر مثل این كه بگوییم آقا آمدی نماز جمعه از كدام شیرها وضو گرفتی؟ آب شیرها یكی است سؤالها غلط است «رُشْدًا» .
هر چه كه یاد می گیرید چهار شرط باید داشته باشد واجب باشد یا مستحب یا مشكل فرد را حل كند یا مشكل جامعه را حل كند یاد بگیرید. چیزی كه نه واجب است نه مستحب نه مشكل فرد را، نه جامعه را حل می كند این علم بیخود است. علم بیخود هم داریم؟ بله علم مضر هم داریم.
برنامه درسهایی از قرآن سال 68 . ج1، ص: 5
«وَیَتَعَلَّمُونَ مَا یَضُرُّهُمْ وَلَا یَنفَعُهُمْ» (بقره/102)بعضی علمها مضر است. این كلمه غلط است كه بگوییم انسان هر چه را كه بداند بهر از آن است كه نداند مثلاً دختر در بندر عباس یا جیرفت یا اردبیل یا اهواز، یزد یا هر جا نشسته جدول روزنامه حل می كند، خیابان دو حرفی قدیمی تهران؟ خیابان ری خانم اهوازی جیرفتی اردبیلی به چه درد شما می خورد كه بدانی خیابان ری دو حرفی در تهران است واجب بود بدانی واجب بود بدانی، نه مستحب بود، نه مشكل تو حل شد، نه مشكل جامعه حل شد، نه. گوشت كیلویی چند هزار تومانی می خوری جوانی خود را آتش می زنی سر یك چیز لغو نكنید این كار را عمرتان را آتش نزنید.
حدیث داریم روز قیامت عمر انسان از جلوی انسان عبور می كند مثل نوار قلب اینقدر انسان حسرت می خورد كه عجب چه ساعتهایی را من الكی. . . قرآن می گوید لازم نیست همه ی سؤالها را جواب بدهید بخصوص سؤالهایی در آن شیطنت است، فرعون شیطان بود می خواست مردم را علیه موسی تحریك كند گفت موسی بیا ببینم پدران ما كجا هستند خوب باید بگوید پدرت در جهنم است پدر فرعون جاش كجا است منتظر است بگوید پدرت در جهنم است كه بگوید مردم ببینید چگونه جسارت می كند چگونه می گوید پدر سوخته، تا گفت: «فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولی» (طه/51)پدران ما كجا هستند؟ فرمود چه كار به پدرتان داریم. «قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی» (طه/52)علمش نزد خداست، یعنی معلم باید از بعضی سؤالها طفره برود سؤالهایی كه بو داره و در آن فتنه است جواب ندهد. آقا نظر شما در مورد فلانی چیست؟ بابا مرده خدا او رابیامرزد احوال شما چطور است. گاهی سؤال می كند شما چیز دیگر جواب بده قرآن هم این كار را می كند.
«یَسْأَلُونَكَ مَاذَا یُنفِقُونَ» (بقره/215)سؤال میكنند چه چیزی را انفاق كنیم خدا نمی گوید نخود لپه یا پارچه می گویند چه بدهیم خدا می گوید مهم نیست ولی اول به پدر و مادرت و فامیل بعد غریبه ها كمك كنید. او می گوید چه چیزی بدهیم خدا می گوید به چه كسی یعنی سؤال را عوض می كند.
یسئلونك ماذا ینفقون قال لپه، بگو لپه بگو چای هرچه داری و هر چه او ندارد. گاهی باید سؤال را عوض كرد. فاطمه زهرا سلام الله علیها آمد گفت آقا جان من چهار بچه دارم پشت سر هم كوچك شوهرم هم همیشه جبهه است من هم عبادت دارم هم كار خانه دارم وهم زن ها می آیند از من سؤال و جواب می كنند، پاسخ به سؤالات زنها آموزش زنها به عهده من است، شما برای من خانمی بیاور كنیزی كلفتی، پیامبر فرمود شما 34 بار الله اكبر 33 الحمد الله 33 بار سبحان الله یعنی چه؟ یعنی فاطمه جان از این حرفها نزن. او كنیز می خواهد او می گوید سبحان الله بگو.
شاگرد خوب كیست؟ 1- ادب «هَلْ» 2- حركت «أَتَّبِعُ» 3- هدف (برای مباهات و مدرك نباشد) 4- گوشه ای از علم ها به استاد بگوید من قابل نیستم همه مسائل را بدانم به استاد بفهماند آنچه تو داری از خدا به تو رسیده است.
8- انفاق در آموزش علم و دانش
احسن، قرآن می فرماید احسان كن «أَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْكَ» (قصص/77)به قارون گفتند قارون خداوند به تو داده است. «أَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ» در انفاق مال احسن الله خدا به تو داده است. «مِمَّا عُلِّمْتَ» خدا به تو آموزش داده است
برنامه درسهایی از قرآن سال 68 . ج1، ص: 6
پس به ما بیاموز، «رُشْدًا» كه در آن رشد باشد. بسیاری از علوم، حوزه، دانشگاه، آموزش و پرورش هر سطحی از كتابهای آموزشی كه می خوانید یا باید واجب و مستحب باشد یا نیاز فرد و یا نیاز جامعه باشد. بسیاری از موضوعات كه در كتاب ما است نه واجب نه مستحب نه نیاز فرد نه جامعه است.
350 اعوذ در كامپیوتر داریم كه یكی از آنها یعنی پناه می برم از بدی حدیث داریم پیامبر ما هر روز میگفت: اعوذ پناه می برم به تو «أَعُوذُ بِكَ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ» (بحارالانوار/ج /2ص 63)یعنی پناه می برم از اطلاعات بی خاصیت یعنی علمی كه هیچ مشكلی را حل نمی كند.
دختر دبیرستانی باید آئین همسر داری را یاد بگیرد، تربیت كودك را بخواند، حالا كوه هیمالیا یا 4000متر یا 5000 متر این متر كوه هیمالیا هیچ نقشی در زندگی دخترهای ما ندارد.
می پرسند پیامبر وقتی به معراج رفتند چه غذایی خوردند مگر رفته بود غذا بگیرد رستوران بود آنجا! كه نوع غذایش را می خواهید بدانید. بگویید پیامبر چرا رفت معراج و از معراج چه پیامی برای ما آورد.
رشد، افرادی هستند می روند حرم امام رضا در صحن میایستند و به جای اینكه با امام رضا صحبت كنند می گویند این لوستر هم عتیقه است آن قسمت زمان ناصرالدین شاه بوده این قسمت برای زمان مظفر الدین شاه است. امام رضا را رها كرده به كاشیها توجه میكند.
خانم می رود مكه یك ساعت در مسجد الحرام است سه ساعت در بازار بعد هم میگوید خاك بر سرم می دانی چه شد میگه ضبط صوت را من خریدم 65 ریال او خریده 60 ریال، یك حاجی ندیدم كه بگوید خاك بر سرم او ده طواف كرد و من 5 طواف كردم. بسیاری از ما وقت مان سر حرفهایی كه ارزش ندارد آتش می گیرد.
جمع آوری مطالب:
سوره كهف، آیه 66 می گوید درس را برای خدا بخوانید كه در آن رشد باشد. نیاز فرد و جامعه را بر طرف كند، نسبت به استاد ادب داشته باشید، حركت كنید. ادب، حركت، اخلاص، هدف خدایی و درس مفید! اینها اصول دین، آموزش پرورش، دانشگاه و حوزه است. موضوعی كه می خوانید مفید باشد. هدف رضای خدا باشد و حل مشكلات جامعه برای رضای خدا! هم هدف خوب باشد و هم استاد.
خدایا تو را به حق محمد وآل محمد ایمان كامل، بدن سالم، عقل قوی، عمر مبارك، رزق حلال، عزت دنیا و آخرت حسن عاقبت و موضوع بحث ما علم مفید، حركت برای تحصیل علم، علم كارگشا، علم نجات دهنده، علم عزت آور، غرور آور، علمی كه باعث درخشش مسلمانها و عزت و پیشرفت آنها شود را نصیب ما بفرما. هر چه در شب قدر برای خوبها مقدر می كنی به آبروی همان خوبها برای همه ی ما مُقدر بفرما.
«والسلام علیكم و رحمه ی الله و بركاته»
کليه حقوق برای مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن محفوظ است