آب و خاك در قرآن و

بسم الله الرحمن الرحیم
«الهی انطقنی بالهدی و الهمنی التقوی»
بحث این جلسه درباره آب و خاك است. در خدمت كارشناس های وزارت جهاد كشاورزی و مسئولین علمی كشاورزی كه در بیابان ها كار می كنند هستیم و ما به آنها سلام می كنیم و آنها كه كشاورز نیستند، نسل بیست میلیونی آموزش و پرورش و دانشجو و سرباز و جوانها، آب و خاك را بعد می سازند، ببینیم نظر اسلام درباره آب و خاك چیست؟ اهمیت آب و خاك و مسئولیت ما درباره آب و خاك.
1- آب و خاك در قرآن و حدیث
قرآن راجع به آب می فرماید: هر موجود زنده ای از آب است «مِنَ الْماءِ كُلَّ شَیْ ءٍ حَی» (انبیاء/30)هر چیزی زنده از آب است.
انسان از آب است، قرآن می فرماید: «خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَرا» (فرقان/54)بشر از آب است.
میوه ها از آب است: قرآن می فرماید: باران فرستادیم و از همین باران! ثمرات من نخیل و اعناب؛ خرماها و انگورها و. . .
همه گیاهان از آب است، قرآن می فرماید: «فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَیْ ء» (انعام/99)این آب اندازه گیری دارد، دو جای قرآن می فرماید: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَر» (مؤمنون/18)یعنی آب اندازه دارد.
و جای دیگر می فرماید: «وَ الَّذی نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ» (زخرف/11)دو بار «بقدر» آمده اندازه گیری شده.
حدیث: مقداری كه هر سال باران نازل میشود یك اندازه است. منتها مردم منطقه ای اگر خلاف كردند، باران جای دیگر می آید، یا بی ربط باریده می شود، یعنی، زمان و مكانش تغییر می كند تا مردم از این باران خیر نبینند.
آب وسیله قدرت است، به چه دلیل؟ قرآن می فرماید: «یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْكُمْ مِدْراراً» (نوح/11)آسمان برای شما باران می فرستد، بعد می فرماید: «وَ یَزِدْكُمْ قُوَّه یً إِلی قُوَّتِكُمْ» (هود/52)آب وسیله قدرت است.
قرآن می فرماید: همه مشكلات در مدیریت است، در برنامه ریزی شماست. «سَخَّرَ لَكُم» (حج/65) «خَلَقَ لَكُم» (بقره/29) «مَتاعاً لَكُمْ» (نازعات/33) «وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ َ وَ الْقَمَرَ» (ابراهیم/33) «سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْر» (جاثیه/12)5، 6 تا سخر در یك آیه است بعد می فرماید: «إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ» (ابراهیم/34).
زن خوب از پوست پرتغال مربا درست می كند، و زن بی عرضه برنج رشت را شفته می كند. رسول اكرم (ص) فرمود: «مَنْ وَجَدَ مَاءً وَ تُرَاباً» (وسائل الشیعه/ج /17ص 40).
بد نیست همه بچه های ایران این حدیث را حفظ كنند، من یعنی كسی كه «وجد» وجدان، یافتن، «من وجد ماءً» ، آب «و ترابا» خاك، كسی كه آب و خاك دارد «ثُمَّ افْتَقَرَ» اما گندم از خارج می خرد. «فَأَبْعَدَهُ اللَّه» (وسائل الشیعه/ج /17ص 40)خدا اینها را دور كند. از رحمت خودش كه آب دارد، خاك هم دارد.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 2
آب وسیله خداشناسی است، قرآن می فرماید: «یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ» (رعد/4)شما وارد باغ می شوید در جهرم لیمو شیرین مثل قند، لیمو ترشِ ترش، خرمای شیرین، انار ترش و شیرین، همه درختش هم پهلوی هم است. نگاه می كنی ترشِ ترش لیمو ترش، شیرین شیرین خرما، ترش و شیرین انار. همه پهلوی هم است. قرآن میفرماید: «یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ» اگر می خواهی خدا شناسی كنی حالا خدا را بشناس. یعنی آب وسیله خداشناسی است.
آب وسیله زیبایی است: قرآن درباره آب می گوید: زوج بهیج، بهجه: یعنی شادی آور «ذاتَ بَهْجَه ی» (نمل/60) «مُخْتَلِفاً أَلْوانُه» (نحل/13) «مُخْضَرَّه ی» (حج/63)خداوند رحمت كند علامه طباطبایی را، سیب كه می خواست بخورد خود سیب را ممكن است دو سه دقیقه خورد اما 20 دقیقه به این سیب نگاه می كرد. بیست دقیقه نگاه می كرد و دو دقیقه می خورد.
نقش آب در عبادات؛
می خواهی با خدا حرف بزنی: «فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُم» (مائده/6)
آب رسانی: اصلاً انبیاء یكی از مسئولیتشان آب رسانی بود، و اذاستقی موسی، مردم برای آب سراغ موسی (ع) رفتند.
ما اگر یك وقتی كم آبی بود مردم باید بروند سراغ علما و نماز باران بخوانند، و علما هم نترسند كه یك وقت نماز باران خواندیم و باران نیامد، آبرویمان می ریزد. «اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماء» (هود/52)
در ثانی مگر خدا كارگر ماست، بار دیگر هم می خوانیم، دو بار خواندیم نیامد سه بار می خوانیم. خود خدا به ما گفته: «تُوبُوا» (هود/52)توبه كنید، «اسْتَغْفِرُوا» ، «یُرْسِلِ السَّماءَ» بین آب و گناه رابطه است. «اللهم اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَمَ» (بحارالانوار/ج /84ص 251).
در دعای كمیل داریم گناه و رزق رابطه دارد؛ حدیث داریم: «بعضی ها رزقشان به خاطر گناه كم می شود و بعضی ها هم رزق شان به خاطر امتحان زیاد می شود» .
شنا در آب سرد: البته كسی نگوید قرائتی گفت: بروید زیر دوش آب سرد فردا مریض شود مادرش بگوید خدا شیخ را لعنت كند. تو چی چی گفتی؟ من حدیث را می خونم، آب سرد خیلی ضرر ندارد. آن هوایی كه بعد بهت می خورد ضرر دارد. ولذا شما با آب داغ هم غسل كنی باد به سرت بخورد ممكن است مریض شوی.
حدیث داریم: پیامبر (ص) در تابستان هم كه حمام می رفت عمامه می بست.
آب خطری ندارد. آن وزش باد بعدش، خطر دارد. حضرت ایوب (ص) مشكل پوستی داشت، قرآن می گوید: بسم الله، «ارْكُضْ» (ص/42)بزن، «بِرِجْلِكَ» رجل پا، محكم بزن، «هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ» نمی گوید شراب بارد مغتسل بارد، با آب سرد غسل كنی، شنا در آب سرد است.
البته این را باید دكترها تحقیق كنند ممكن است فردا یك رساله ای هم در بیاید، ما هر چیزی كه قرآن گفته روی آن می ایستیم یك سر سوزنی هم كوتاه نمی آییم. اگر دكترها گفتند نفهمیدیم می گوییم بعداً می فهمی. بوعلی سینا گفته: هر چه نفهمیدی نگو نیست. بگو من بلد نیستم ممكن است بعداً معلوم می شود ما چه می دانیم.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 3
قرآن می گوید: با آب سرد غسل كردن برای بدن مفید است. آیا برای همه مفید است، یا بری شخص ایوب یا برای بعضی امراض، این را باید دكترها بگویند.
آب باید در مواقعی سهمیه بندی شود. قرآن می فرماید: «فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَه یَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ» (بقره/60)حضرت موسی (ع) عصایش را زد به سنگ دوازده چشمه آب بیرون آمد. چون بنی اسراییل دوازده فرقه بودند هر چشمه ای مال یكی. یا می فرماید: «أَنَّ الْماءَ قِسْمَه یٌ بَیْنَهُم» (قمر/28)، در زمان یونس، ناقه، در زمان صالح، خداوند فرمود: یك روز آب مال این حیوان و یك روز آب مال آدم ها. «قِسْمَه یٌ بَیْنَهُم» ، جیره بندیِ آب مشكلی ندارد.
آب رسانی به تشنه: خیلی ثواب دارد. حتی آب رسانی به حاجی ها. یك مقام و منزلتی بوده: «أَ جَعَلْتُمْ سِقایَه یَ الْحاج» (توبه/19)دو شب به عید قربان را می گویند روز ترویه یعنی روز آب رسانی یعنی آب می برند منی و عرفات آب رسانی به تشنه، درخت آب دادن است. حدیث داریم، كسی درخت تشنه ای را آب بدهد انگار یك مؤمنی را آب داده. كشاورزی و آبیاری خیلی ارزش دارد.
امام باقر بیل دستش بود، وقتی بیل دست می گرفت كشاورزی كند خیس عرق می شد. یك كسی گفت: من بروم نصیحتش كنم. رفت گفت: یا بن رسول الله الآن اگر عزراییل بیاید خجالت نمی كشی؟ نه در بهترین حال است بیل دستم است، بهترین حال من است.
2- ارزش و اهمیت كشاورزی
قرآن می گوید: عارت می شود بگویند كشاورز ما گاهی وقت ها اگر یك داماد بیاید سراغ دخترمان می گوییم داماد چه كاره است؟ می گوییم كشاورز است، می گوید عارت شده: خدا كشاورز است «أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ ام نَحْنُ الزَّارِعُونَ» (واقعه/64)اگر تو خجالت می كشی كشاورزی «نَحْنُ الزَّارِعُونَ» خدا می گوید من كشاورز هستم.
الان كشاورز می تواند بیاید یقه مرا بگیرد بگوید آقای قرائتی بیا ببینم تو سر تا پات مال من است. اما عمامه مال پنبه است، پنبه مال كشاورز است. كفش چرم است دامداری مال من است. گندم های توی شكمت مال من است یعنی مخت عمامه و گندم شكمت وكفش پایت، من از سر تا پا به كشاورز بدهكارم. حالا جالب این است كه چقدر هم خودمان را بالا می دانیم. روی دوش كشاورز، سواریم از نانِ او می خوریم بعد هم برای او اُرد می دهیم. تحقیرش می كنیم. كشاورز باید بداند كِشت یك جهاد است، كشاورزی یك عبادت است.
حدیث داریم: اگر در دست شما یك شاخه بود زمین لرزه شد و بناست قیامت بپا شود، اگر می توانی همان یك شاخه را بكاری، باز هم بكار. «إِذَا قَامَتِ الْقِیَامَه ی» (بحارالانوار/ج /5ص 6)
«إِنْ قَامَتِ السَّاعَه یُ» (مستدرك الوسائل/ج /13ص 460)، اگر قیامت بپا شد «وَ فِی یَدِ أَحَدِكُمُ الْفَسِیلَه ی» و به دست شما یك شاخه ایست اگر می توانید بكارید همان را هم بكارید. یعنی در حساس ترین لحظه، به هر حال كشاورزی باید مورد عنایت باشد. هم دولت و هم سازمان یعنی بودجه گذاشتن هم صدا و سیما هم احترام كشاورزها، و یك مقدار هم شما متخصص ها و مهندس ها كه به علم كشاورزی وارد هستید. راه بیافتیم، توی بلوار كشاورز و وزارت كشاورزی و
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 4
ساختمان سوپردولوكس و زیر لوستر خیلی هم آدم درد حس نمی كند، ما وقتی دكتر خوبی هستیم كه خودمان هم مرضی را چشیده باشیم.
قرآن بخوانم: «أَ لَمْ یَجِدْكَ یَتیماً فَآوی» (ضحی/6)پیامبر خودت هم یتیم بودی، یادت می آید پس حالا می فهمی یعنی چه «فَأَمَّا الْیَتیمَ فَلا تَقْهَرْ» (ضحی/9)، یادت می آید خودت هم بی پول بودی، «وَ وَجَدَكَ عائِلاً فَأَغْنی» (ضحی/8)مزه فقر را چشیده ای، پس «وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ» (ضحی/10).
گاهی وقت ها باید بچشیم، اصلاً رمز اینكه امامان ما خودشان مشكلاتی داشته اند. چون اگر امام حسین (ع) عصایش را می زد از زمین كربلا آب می جوشید، نمی توانست امام خوبی باشد. می گوید برو بابا تا خودش تشنه اش شد آب برای خودش درست كرد حالا می گوید بروید جبهه تشنه هم شدید برای خدا حساب كنید، چطور خودت برای خدا حساب باز نكردی، این علی اصغر باید روی دست بابایش گلویش پاره شود، علی اكبرش شهید شود. تمام سختی ها را امامان بچشند اگر، بچشند و سختی ها را به دوش بكشند، آن وقت می توانند برای ما امام باشند.
شما وقتی مهندس خوبی هستی و بنده وقتی آخوند خوبی هستم كه گاهی به روستا بروم سختی ها را لمس كنم، و گرنه اگر من یك جا باشم و او هم یك جای دیگر قوه مقننه و مجریه از هم جدا باشد به قانون ها هی باید تبصره بزنند و عوض بشود. اگر بخواهیم نسخه هایمان صد در صد عالی باشد، باید علم ما با عمل یك جور باشد.
3- بهداشت آب
یه كسی می خواست غسل كند رفت توی آب حضرت فرمود چرا در آب رفتی؟ این آب آشامیدنی است. چرا در آن غسل می كنی؟ آب آشامیدنی را نباید مصرف كرد. بعضی از زن ها یا مردهای قدیمیِ ما من دیدم با چشم خود، آشغال را ریخت در جوی آب، گفتم چرا ریختی؟ گفت آب است: گفتم بابا شما حق نداری دكانت را كه جارو كرده ای بریزی توی جوی.
«مالِكِ یَوْمِ الدِّینِ» (فاتحه/4) «إِیَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاكَ نَسْتَعینُ» (فاتحه/5)دید دیوار روبرو جای آب دهان است اصلاً «إِیَّاكَ نَعْبُدُ» را قیچی كرد، راه رفت سر نماز راه رفت یك شاخه بغلش بود برداشت مالید به دیوار، آب دهان پاك شد، پشت پشت برگشت كه رویش را برنگرداند. گفت: «إِیَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاكَ نَسْتَعینُ» ، تنها جایی كه پیامبر (ص) راه رفت برای بهداشت بود. بهداشت آب، صرفه جویی در آب.
حاج احمد آقا می فرمود: امام خمینی (ره) كه آب می خورد روی لیوان كاغذ می گذارد. می گفت عصری می خواهم بخورم.
به هر حال هم كشاورزی و هم كشاورز و هم زمین مقدس است یك خرده هم راجع به زمین صحبت كنم. یك صلوات بفرستید.
زمین در قرآن: 46 بار كلمه زمین در قرآن آمده است، كلاس درس است، «فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنینَ» (ذاریات/20)كسی خواسته باشد یقین پیدا كند نشانه های قدرت خدا در زمین هست.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 5
زمین رام است، «وَجَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولا فَامْشُوا فی مَناكِبِها» (ملك/15)روی زمین كشاورزی كنید. زمین محل زندگی است، «جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرارا» (غافر/64)هر ثانیه 35 كیلومتر می گردد چه ماشینی سوار شده ایم چند رقم حركت دارد، و ما چه آرام زندگی می كنیم. قرآن می فرماید: ما اگر بخواهیم زمین را لق می كنیم هر وقت بلند بشوی بیافتی.
«إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْض» (سبا/9)بخواهیم زمین را بجنبانیم هی راه بروی بیافتی.
زمین آرام است، گهواره است: «أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً» (نباء/6)زمین مواد غذایی به ما می دهد: «تُنْبِتُ الْأَرْض» (بقره/61).
زمین برای ما زیباست. زمین بذر و آب را به خود جذب می كند: «تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَه ی» (فصلت/39)زمین زنده ما را حمل می كند و مرده ما را دفن می كند: «أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً» (مرسلات/25). آب زباله را می گیرد آب زلال می دهد، تصفیه خانه طبیعی است. اگر سفت بود كشاورزی نمی شد كرد. اگر شل بود بنایی نمی شد كرد، سفتی و شلی زمین. رنگ های كوه ها، خود كوه ها، نگهداری برف ها، جلوگیری از طوفان، نقش تعدیل هوا، همه اش حساب دارد. زمین برای ما آب را ذخیره می كند: «وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُونا» (قمر/12). خزینه است: «خَزائِنِ الْأَرْض» (یوسف/55)زمین خیلی سخاوت دارد: یك دانه اش می دهی یك خوشه می دهد.
روز قیامت قرائتی را با این زمین بیاورند، بگوید قرائتی این همه خوردی یك نمار نخواندی، زمین یك دانه گرفت یك خوشه داد، اصلاً ما پهلوی زمین چه خاكی به سرمان كنیم، قرآن بخوانم، «وَ یَقُولُ الْكافِرُ یا لَیْتَنی كُنْتُ تُراباً» (نبا/40)و كاش خاك بودم، خاك از من بهتر بود. چون خاك را یك دانه اش دادند یك خوشه داد، من هم اینهمه نعمت خدا را خوردم یك ركعت نماز نخواندم، «یا لَیْتَنی كُنْتُ تُراباً» زمین سخاوتمند است.
4- زمین شعور دارد
زمین اخبار را حفظ می كند. قرآن می گوید: «إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها» (زلزله/1) «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها» (زلزله/4)خبر می دهد چه كسی روی من راه رفت، این گناه را كرد، بالا سر من بود این كار را كرد، زمین را با شعور حساب كنیم.
زمین تسبیح میكند: «تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْض» (اسراء/44)تمام شن ها سبحان الله می گویند: «یُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْض» (تغابن/1) «ما فِی السَّماواتِ» زیاد در قرآن است، یعنی كل هستی، سبحان الله می گوید. البته زمین عمر مشخصی هم دارد. این زمین زلزلت دارد. تكان خواهد خورد. این زمین كوه هایش كنده خواهد شد، بعد كه كوه ها بهم خورد «دكت» قطعات سنگ بهم خواهد خورد «نصفت» باز قطعات سنگ ریزه به هم خواهد خورد «كسوب» شن خواهد شد، بعد بهم خواهد خورد «كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ» (قارعه/5)پنبه خواهد شد.
حدیث داریم: شما مسئولید حتی در مقابل قطعات زمین؛ این زمین را بی خودی مصرف كردید، آدم روی زمین تریاك بكارد؟ خشخاش بكارد برای تریاك؟ انگور بكارد برای شراب؟ قمارخانه درست كند؟ محل گناه درست كند؟
«جُعِلَتْ لِیَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً» (من لایحضره الفقیه/ج /1ص 240)زمین عبادتگاه خوبی است، مسجد است.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 6
ابر و باد و مه و خورشید و فلك برای عیاشی ما نیست. «تُحَدِّثُ أَخْبارَها» به هر حال از ما چی خواسته اند. خداوند می فرماید: «أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ» (هود/61)بعد «وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فیها» بعد از شما خواستیم زمین را آباد كنید؛ برای تشویق اسلام می گوید هر كسی زمینی را آباد كرد مال خودش «مَنْ أَحْیَا أَرْضاً مَوَاتاً فَهِیَ لَهُ» (تهذیب الاحكام/ج /7ص 152)هر كس زمینی را آباد كرد مزد آبادی اش این است كه زمین مال خودش باشد.
5- هجرت و مسافرت در زمین
ما باید در زمین هجرت كنیم: «أَرْضُ اللَّهِ واسِعَه ی» (زمر/10)از گناهانی كه قبل قیامت یقه مرا می كیرد كه جرا این گناه را كردی؟ چرا هجرت نكردی؟ می گویم «كُنَّا مُسْتَضْعَفینَ» (نساء/97)ما طبقه دوازده بودیم، اگر در منطقه ای بودی خفقان بود، «أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَه یً فَتُهاجِرُوا فیها» (نساء/97)زمین برای سیر و سفر و هجرت و كشاورزی و عبادت و رشد است، اهداف زمین این است. زمین برای سرگرمی نیست.
قرآن بعضی ها را تحقیر می كند می گوید: ، به زمین چسبیده ای، می گوید چه خانه ای، نمایش سه سانتی، سنگ و رنگ و. . . چه خانه ای ساخته؟ زمین رفته بالا دین آمده پایین. امام دید یك كسی ساختمانی بلند ساخته فرمود: «رفع الطین وضع الدین» گل را بالا برد دینش را پایین آورد. طین با «ط» دسته دار یعنی گل، «رَفَعَ الطِّینَ» (مستدرك الوسائل/ج /3ص 467)گل را بالا برد، ولی به چه قیمتی؟ از همه مردم نزول كرد.
با پول بهره رفته از هر كس و ناكسی وام گرفته، با سود و بهره می خواهد خانه اش چند طبقه باشد، «رَفَعَ الطِّینَ وَ وَضَعَ الدِّین» ما در ساختمان، در آب، بیاییم صرفه جویی كنیم حتی اگر یك باغچه هم داریم چیز مفیدی بكاریم.
خداوند به حق محمد و آل محمد به ما نورانیت بدهد در سایه قرآن و حدیث خط سیاسی، اقتصادی، كشاورزی و اجتماعی و تمام راهمان را از نور قران و اهل بیت پیامبر (ص) بگیریم.
«والسلام علیكم و رحمه ی الله و بركاته»
کليه حقوق برای مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن محفوظ است