زكات در اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم
«الهی انطقنی بالهدی و الهمنی التقوی»
بحث امروز ما، راجع به آیاتی است كه درباره كمك به محرومین است، حالا در قالب خمس، زكات، زكات فطره و. . . یك طرح قشنگی هست كه از قدیم در ذهن من است كه آن را هم مطرح می كنم.
1- كمك و انفاق به دیگران
در این 25 دقیقه نكات لطیفی را راجع به زكات می خواهم بگویم. منتها شما ممكن است بگویید ما دبیرستانی هستیم یا دانشجو هستیم پول نداریم. ولی بهر حال آنها كه پای تلویزیون هستند دارند و بعد هم آدمی كه می خواهد كمك كند از نوجوانی پیداست. دو تا كارد دارد یكی را می دهد بغل دستی اش. می خواهد كت و شلوار بخرد به باباش می گوید آقا جان یك كت و شلوار ارزان تری تهیه كن پولش تا یك همشاگردی دارم یك هم دانشگاهی، بگذار او هم عیدی لباس نو بپوشد. آدم هایی كه جوهر كمك كردن دارند، حتی اگر فقیر هم هستند، این كار را می كنند.
در هیچ كتاب دینی، یعنی در غیر كتاب های دینی، شاید كمك به مردم به اندازه كتاب های دینی عنایت بهش نشده. حدود هفتاد بار در قرآن بحث «أَنْفِقُوا» (بقره/195)، «یُنْفِقُونَ» (بقره/3)با تعبیرهای مختلف، حدود هفتاد بار توی قرآن سفارش شده كه به افراد ضعیف كمك كنید.
امامان ما گاهی همه اموالشان را به فقرا می دادند. گاهی نصف اموالشان را به فقرا می دادند.
واجب شده بر ما كه خمس بدهیم. یعنی یك پنجم درآمد را، بعد از این كه هزینه مان خرج شد، بدهیم. زكات نساب دارد كه مثلاً گندم چقدر، گوسفند، چقدر، شتر چه جور، اینها توی رساله هست. به هر حال كمك باید بكنیم و كمك كردن هم واجب است.
2- زكات در قرآن
در قرآن 32 بار كلمه زكات آمده است. 27 بار زكات و نماز كنار هم آمده اند. «أَقامُوا الصَّلاه یَ» (بقره/277) «وَ آتَوُا الزَّكاه ی» (بقره/277َ) «یُقیمُونَ الصَّلاه یَ وَ یُؤْتُونَ الزَّكاه یَ» (مائده/55)زكات العلم مشهور است. آدمی كه سواد دارد پول ندارد، باید این سوادش را به دیگران بگوید. زكات سواد را هم باید بگوید. اگر كسی تلفنش نفوذ دارد باید از تلفنش برای كمك به محرومین استفاده كند. كمك به محرومین غیر از پارتی بازی است.
یك وقت می گویند آقا ایشان فقیر است توی بیمارستان پول ازش نگیرید. یك وقت می گوید آقا، ایشان برادر بنده است پول ازش نگیرید. اگر گفتی برادر بنده است پارتی بازی است. اگر گفتی چون فقیر است ازش پول نگیرید این كمك است. پارتی بازی غیر از كمك است.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 2
بركات این كار چی می شود؟ من برای این كه، یك مقدار راجع به بركت صحبت كنم: سوره توبه آیه 60، یك آیه هست من برایتان بگویم. اول قبل از این كه آیه مطرح شود یك قصه ای را برایتان بگویم.
موضوع بحث امروز ما كمك به درماندگان است، گاهی هم طرف فقیر نیست، پولدار است. امروز بی پول است امروز باید كمكش كرد. آدم حسابی است یعنی از نظر مالی حسابی است. فقرا حسابی اند، یعنی مال حسابی دارد. ولی الآن نیاز دارد. ما مدرسه كه می رفتیم تقسیم می خواستند یادمان بدهند، می گفتند مقسوم، مقسوم علیه و خارج قسمت را پیدا كنید. بعد میخواستند یادم بدهند كه اگر خواستی ببینی تقسیمت درست است یا نه، می گفتند اگر این دو را ضرب كنید می شود صد. منتها استاد چه می كرد؟ استاد می گفت صد تقسیم بر پنج، بعد به ما می گفت خارج قسمتش را خودتان پیدا كنید.
در قرآن یك آیه داریم، مقسومش را گفته، مقسوم علیه را گفته، به مردم گفته خارج قسمتش را خودتان پیدا كنید.
«إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكینِ وَ الْعامِلینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَه یِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمینَ وَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبیل» (توبه/60)
یك بار دیگر بخوانید اینجا هشت تا باید باشد هفت تا است، یكی كم است. آیه 60 سوره توبه است. این آیه است. « إِنَّمَا الصَّدَقاتُ» یعنی زكات، به صدقه می گویند صدقه. چون صدقه از صدق است. صدق یعنی چه؟ راست گفتن صدقه دادن یعنی اگر راست می گوید كه ایمان و آخرت دارد، به فكر فقرا باشد.
3- معنای صدقه
به مهریه خانم ها می گویند صداق. چون داماد به عروس می گوید من تو را دوست دارم. می گوید اگر دوست داری بده ببینم. یعنی اگر پنجاه تا سكه داد معلوم می شود. ده تا سكه، سی تا سكه، كمتر بیشتر، اگر داد معلوم می شود در خواستگاری از دختر صداقت دارد ولذا به مهریه می گویند صداق، چون مهریه نشانه صداقت داماد است.
آدم هم كه می گوید به خدا ایمان دارم نشانه صداقتش این است كه اگر به خدا ایمان دارد به فقرا كمك كند. كمك كن خدا قیامت جزا به تو می دهد. اگر ایمان به قیامت داری امروز بده، فردا بگیر.
4- مصرف زكات
«إِنَّمَا الصَّدَقاتُ» ، «انما» یعنی فقط. صدقه را بگیر وتقسیم بر هشت گروه كن. فقرا. صدقه مقسوم است، مقسوم علیه. فقرا، مساكین، مساكین فقرای خیلی دلخراش را می گویند كه از بی پولی رفته توی خانه اش نشسته. در جلسه های قبل گفتم مسكین و مسكن یكی است. مسكن یعنی خانه، مسكین به فقیری می گویند كه می رود در خانه اش می نشیند. از بی پولی بیرون نمی آید.
«وَ الْمُؤَلَّفَه یِ قُلُوبُهُمْ» ، عاملین كارمند. این كارمند كه می گویم كارمندهای دولت نیست، كارمندهای زكاتند.
بالاخره یك عده كه می روند در بخش و شهر و روستا، از پولدارها می گیرند، در خزینه جمع می كنند بعد فقرا را شناسایی می كنند به فقرا تقسیم می كنند. این كسی كه عمرش را گذاشته روی جذب و حفظ و تقسیم. این هم باید خرجی اش از یك جایی تأمین شود.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 3
من اگر صبح تا شام با موتور گازی و ماشین رفتم بیت المال را جمع كردم، مالیات گرفتم، حفظ كردم با فقرا تقسیم كردم، خب من هم خرجی دارم. كارمندانی كه مسئول جمع و تقسیم زكاتند.
«الْمُؤَلَّفَه یِ قُلُوبُهُمْ» یعنی پول بدهید دل ها را جذب كنید. افرادی هستند بی اعتنا هستند. مثل آدمی كه سوغاتی می آورد برای یك كسی دل او را جذب می كند.
مسلمان ها برای جذب دل ها باید یك منطقه ای را مثلاً آباد كنید. زكات مثلاً فرض كنید كه كشورهای پیشرفته این است كه به كشورهای فقیر كمك كند. مثل زكاتی كه الآن آمریكا به افغانستان می دهد. زكات می دهد هرچه بمب دارد. . . خب این زكات سیمای غرب است. البته خوب شد كه بد شد تو تلخی ها شیرینی هم هست. بمباران افغانستان تلخ است، خیلی هم تلخ است. اما توی همین تلخی شیرینی اش این است كه نسل ما سیمای غرب را بفهمند كه كی هستند.
تكنولوژی بدون تقوا آخرش چی می شود؟ این شیرین است كه آدم بفهمد كه علم بدون دین چی می شود. برای جذب دل ها به فقرا كمك كنید. آزادی برده ها. برده ها را بخرید، آزاد كنید. ورشكسته، آقایانی كه ورشكسته اند مثل ماشینی است كه پیچ و مهره اش روغن می خواهد. یك خرده روغن بزنی راه می افتد.
هنر دارد، مخ دارد، تجربه دارد، منتها، انبارش سوخته است. مزرعه اش آفت گرفته. قناتش خشك شده، ماشینش چپه شده. خب این آدم حسابی است منتهی نیست شده بابا، پولش بدهید، راهش بیاندازید. آدم ورشكسته، در راه خدا، كتابخانه، پل، جهیزیه، داماد كردن، خوابگاه دانشجویی، خوابگاه طلبگی، دوا و درمان. در راه مانده. مسافرینی كه در بلا گیر می كنند. پس زكات بگیرید به این چند گروه بدهید.
خارج قسمتش را ما باید امروز تهیه كنیم. توی این چند دقیقه من می خواهم خارج قسمت این را بیابم. اول در اینجا چند تا بحث است. یكی این كه اسلام گفته زكات بدهید یعنی حتماً باید در جامعه طبقات باشد. یك طبقه پولدار، یك طبقه فقیر. این چه دینی است كه می گوید یك طبقه بدهند، یك طبقه بگیرند، همیشه پولدار و فقیر باشد؟ ما بخواهیم یا نخواهیم این دو طبقه هست. دست من هم نیست. بله بعضی جاها دست من است می گویم آقا كوپنی است. هر كسی سهمیه دارد تولید كنترل می شود. یكجایی را می شود كنترل كرد. اما یك جای را نمی شود كنترل كرد. اصلاً دست ما نیست. كسی مال كسی را ندزدیده، من و شما می رویم كنار رودخانه تور می اندازیم. تور را بالا می كشیم یك تور دو تا ماهی رفته گرفته، یك تور صد تا ماهی. خب این یكی كه صد تا گرفته پولدار شده. هیچ قراردادی با ماهی ها، دریا، اقیانوس ندارد، توطئه ای، استثماری، استعماری، رشوه ای، پارتی بازی، حضرت عباسی هیچ چیزی هم نبوده.
كشاورزی می كند. این منطقه بارندگی می شود پر درآمد است. آن منطقه آفت می آید كم درآمد است. یعنی حوادث طبیعی جوری است كه گاهی یكی پولدار می شود یكی فقیر. منتهی ما باید چه بكنیم؟ ما باید به فقیر بگوییم صبر كن. از پولدار هم مالیات بگیریم به او بدهیم. حالا اگر ما زكات را گرفتیم و به مساكین دادیم، در جامعه یك تعادلی پیدا می شود. تعادل. یعنی از پولدار می گیریم به كم درآمدها می دهیم. خارج می شود تعادل.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 4
كارمندی كه عمرش را برای گرفتن زكات گذاشته، حفظ زكات و تقسیم. خب این هم باید زندگی اش تأمین بشود. اینها را باید تشویق كنیم. این می شود مشوق. تشویق كنیم كارگران زندگی شان تأمین شود. همیشه در جامعه یك مشت آدم های محروم هستند كه ما اگر بتوانیم اینها را تأمین كنیم، اینها را جذب می كنیم.
خب حزب اللهی ها برای امام حسین بیشتر سینه می زنند. البته عاشورا را خیلی قبول داریم. واقعه خیلی مهمی است كه برای هیچ امامی نبوده است. «لَا یَوْمَ كَیَوْمِكَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّه» (بحارالانوار/ج /45ص 218 ) هیچ چیزش مثل عاشورا نیست. همین دیگ های پلویی كه عاشورا، بار است. اگر همین دیگ های پلو كمرنگ شود، ممكن است عزاداری هم كمرنگ شود. بالاخره از مسأله دیگ پلو، غافل نشویم. آدم اگر بریز و بپاش كند می تواند افرادی را جذب كند.
ببینید در دنیا همیشه جنگ بوده، حالا حق یا ناحق. توی جنگ هم یكی پیروز می شود. اونی كه پیروز می شود یك عده را می گیرد.
5- شیوه های برخورد با دشمن
این شكست خورده ها را چهار تا طرح می گویم شما رأی بدهید.
1- حالا كه پیروز شده اید همه شكست خورده ها را بكشید. آیا درست است؟
2- حالا كه پیروز شده اید همه را آزادشان كنید. این هم غلط است چون این آمده من را بكشد حالا من پیروز شده ام اگر آزادش كنم می رود شمشیرش را تیز می كند دو مرتبه به سراغ جان من می آید. از دم بكشیم. غلط، از دم آزاد كنیم. غلط، بهترین راه این است كه اینها را تقسیم كنیم. به اسم برده، مثلاً پنج هزار تا گرفته ایم به اسم اسیر، تو برو خانه اینها، اینها را تقسیم كنیم. یكی كه خرج اینها بین خانه ها تقسیم می شود. دوم از نیروی اینها برای، نجاری، بقالی و. . . كار كشیده می شود. سوم هر كسی زندگی اسلامی را می بیند مسلمان می شود. چهارم به مسلمان می گوید اگر روزه خوردی یك برده باید آزاد كنی.
یعنی در احكام اسلام یك قوانینی می گنجانیم كه به هر مناسبتی یك برده آزاد كند. این بهترین طرح است چون از دم بكشیم غلط است. از دم آزاد كنیم غلط است. بهترین راه این است كه در اردوگاه جایشان بدهیم. آن هم درست نیست، چون باید یك مشت آدم حزب اللهی خرج یك مشت كافر را بدهند، كه می خواسته ما را بكشند. حالا نتوانسته اند بكشند ولی من كه مسلمانم باید خرج او را بدهم. بهترین راه این است كه این ها را تقسیم نیرو كنیم. اینها زندگی مسلمان ها را ببینند خیلی هاشان مسلمان می شوند. بعد هم به مسلمان ها می گویند اگر خلافی كردید، یكی از این برده ها را آزاد كنید. پس نتیجه اش این است كه برده ها را آزاد می كنیم.
خارج قسمت این هم می شود آزاد، امروز چی؟ فقه را هر كسی باید برود از مرجعش تقلید كند. من الآن فقه نمی گویم. شاید می گویم. الآن اینها كه توی زندان اسیرند، بخاطر این كه چك و سفته، یك مقدار بدهكار است و رفته زندان. از زكات بدهیم، این زندانی ها را آزاد كنیم.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 5
برده نیست ولی زندانی هست. ورشكسته، بابا یك آدم پر جنب و جوشی بوده است امروز از كار افتاده، اینها را به حركت درآورید. در راه خدا كتابخانه، زایشگاه، خوابگاه، خدمات، مردم، در راه مانده. آبرو داشته توی كشورش، توی شهرش، الآن وسط خیابان فلج شده، تو راه مانده فوری آبرویش را حفظ كنید.
نگذارید یك كسی كه عزیز زندگی كرده، حالا یك حادثه رخ داده، فلج شده آبرویش را آبرومند حفظ كنید. اینها همه خارج قسمت است.
آقایانی كه دیر پای تلویزیون آمده اند می گویند قرائتی امشب چه می گوید؟
موضوع بحث كمك است. من هم معلم قرآنم. آیه 59 و 60 سوره توبه را می گویم كه در این آیه یك مقسوم دارد یك مقسوم علیه، اصولاً تقسیمات دبیر ریاضی هم، معلم ریاضی امسال هم می گوید خارج قسمتش را پیدا كنید. مقسوم این است: «إِنَّمَا الصَّدَقاتُ» زكات را بگیرید بر هشت قسمت كنید بعد خارج قسمتش باید ببینی چه می شود.
اگر از پردرآمدها گرفتیم و به كم درآمدها دادیم، در جامعه یك تعادل نسبی ایجاد می شود. اگر كارمند را دیدیم تشویق می كنیم، اگر به افرادی دادیم محبوبیت پیدا می كنیم. برده ها را آزاد می كنیم. نیروهای ورشكسته و فلج را به حركت در می آوریم. با ساختن كتابخانه و سد و پل خدمات انجام می دهیم. مسافرینی كه آبرویش در معرض خطر است آبرویش را حفظ می كنیم. این خارج قسمتش است. آنوقت اگر گفتند آقا اسلام چه می گوید؟ سیمای یك حكومت اسلامی چیست؟ می گوییم حكومت اسلامی این است كه حكومتی كه تعادل دارد، تشویق نیروها باشد، محبوبیت در دنیا داشته باشد، گرفتارانش را آزاد كند. نیروهای فلجش را به راه بیاندازد، به دیگران خدمات ارائه بدهد، آبروی نیروهایش را حفظ كند. این سیمای یك حكومت اسلامی است.
«إِنَّمَا الصَّدَقاتُ» مقسوم «لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكینِ» مقسوم علیه، خارج قسمتش این می شود و این نقش زكات است. حیف كه زكات از بین رفت. هركسی سه كیلو گندم زكات فطره می دهد. همین زكات فطره یكجا جمع می شود خیلی گره باز می شود. نماز بی زكات قبول نیست. این كه می گویند نماز و زكات با هم است، یعنی هیچ زنی با یك گوشواره عروسی نمی رود. باید دو تایش باشد. هیچ قطاری روی یك ریل نمی رود باید دو تا باشد. بعضی چیزها جفت، جفت است. دین ما نماز و زكاتش با هم است.
6- برخورد پیامبر با كسانی كه زكات نمی دادند
یك روز پیغمبر د مسجد گفت (قم) پا شو برو بیرون. قم، قم، یعنی پاشو پاشو برو بیرون، گفته یا رسول الله چرا اینها را از مسجد بیرونشان كردی، گفت نماز می خوانند به فقرا كمك نمی كنند. زكات واجب است. این كه می گویند گنبد اسلام روی پنج پایه است،
«بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَی خَمْسٍ» (كافی/ج /2ص 18)یكی اش زكات است. بعضی جنگ ها برای این است كه مردم زكات نمی دادند. زكات مسأله واجب است.
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 6
چرا در جمهوری اسلامی، واقعاً برای من مشكل شده، یعنی من خودم كه آخوندم دارم شك می كنم، چرا كسی راجع به زكات حرف نمی زند، این سؤال برای من باقی است.
آیا زكات در قرآن نیست؟ چرا 32 تا آیه، 32 تا آیه درباره زكات است. جالب این است كه كلمه بركات هم 32 تا است. یعنی قرآن 32 بار گفته زكات 32 بار هم گفته بركات. معلوم می شود زكات مساوی است با بركت. فكر نكنید اگر خمس دادید كم می شود. شاخه انگور را اگر قیچی كردید، بارش زیادتر می شود. انگورش بیشتر می شود. با این كه یك آیه داریم كه خمس بدهید آیه خمس در قرآن یكی است. آیه است كه می گوید روزه بگیرید.
یك آیه گفت: «كُتِبَ عَلَیْكُمُ الصِّیامُ» (بقره/183)همه مردم سی روز، روزه می گیرند. یك آیه می گوید روزه بگیرید همه امت روزه می گیرند. یك آیه می گوید خمس بدهید همه می دهند، یك آیه می گوید «لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ» (آل عمران/197)همه حج می روند. اما 32 تا آیه می گوید زكات، آب، از آب تكان نمی خورد انگار زكات جزء دین نیست.
امام صادق فرمود هرجا آتش گرفت، سیل، زلزله می شود، هر جا هر چی تلف شد، معلوم می شود مردم زكات نداده اند. یك حدیث و دو حدیث و سه حدیث نیست. تعبیرها مختلف است. یكجا می گوید: «مَا تَلِفَ مَالٌ فِی بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا بِمَنْعِ الزَّكَاه یِ» (بحارالانوار/ج /93ص 20)یعنی مالی تلف نشد مگر با ترك زكات. یكجا گفته «مَا هَلَكَ مَالٌ» (مستدرك الوسائل/ ج /7ص 22)یك جا گفته «مَا ضَاعَ مَالٌ» (كافی/ج /3ص 505)
هر جا چیزی ضایع شد، هر جا چیزی هلاك شد، هر جا چیزی تلف شد تعبیرهای روایت زیاد است.
امام صادق فرمود: هركجا چیزی سوخت و درگرفت، سیل و زلزله، هر حادثه تلخی رخ داد، مالتان آتش گرفت، معلوم می شود كه زكات نداده اید. یا خمس نداده اید. «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها» (شمس/9)تزكیه نفس، نماز عید فطر، كنارش سه كیلو گندم، كه داریم شرط قبولی روزه همین زكاه فطره است. زكات مال، هر كه گندم دارد، گوسفند دارد، زكات بدهیم باران رحمت نازل می شود. حدیث داریم اگر زكات ندهید باران قطع می شود. خشكسالی می شود.
یك همچین دینی داریم. آنوقت دینی كه سی و دو تا آیه زكات دارد، را مطرح نكنیم بعد برای قلم و كاغذ و دفتر می آییم جشن عاطفه ها و خیمه می زنیم، به هر حال كار بدی نیست خوب است ولی بابا، ما یك بچه طبیعی داشتیم آدمی كه بچه طبیعی دارد چرا عروسك را. . . بابا تو بك بچه زنده داری، ما بچه خودمان را كه زكات است خفه می كنیم، بعد جشن عاطفه ها راه می اندازیم. اسمش را نمی برم، می ترسم آبرویش بریزد، یكی از استان ها وارد استان كه می شوی، یك فلكه دارد چهار تا درخت خرمای آهنی كاشته اند. آنجا مركز خرماست ها! ولی درخت های خرمای طبیعی را اره كرده اند. چهار تا درخت خرمای آهنی درست كرده اند. صبح به صبح یكی با شلنگ آبش می دهد.
من خیلی خنده ام گرفت كه استانی مركز خرماست، درخت خرمای طبیعی را اره كرده اند آهنی می كارند صبح ها هم ابش می دهند. حالا ما سی و دو تا آیه زكات را رویش تبلیغ نمی كنیم. می آییم جشن عاطفه ها ترتیب می دهیم. جشن
برنامه درسهایی از قرآن سال 08 . ج2، ص: 7
عاطفه ها كار خوبی است، از كارهای خوبی كه صدا و سیما و كمیته امداد می كنند این است. منتها می گویم چرا آن كه بود از بین رفت.
خدایا به ما توفیق احیای زكات، پرداخت زكات، جمع زكات از پردرآمدها و تقسیم عادلانه زكات به طبقه محروم مرحمت فرما. آن گناهی كه كردیم كه اموالی تلف شد با سیل و زلزله و یا كمبود آب باران، آن گناهی كه باعث كمبودها هست از ما ببخش و بیامرز.
«والسلام علیكم و رحمه ی الله و بركاته»
کليه حقوق برای مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن محفوظ است