یتیم در قرآن

بسم اله الرحمن الرحیم
1- اسلام طرفدار مظلومان است
موضوع بحث این جلسه ی ما در مورد یتیم است. قرآن مجید كتابی است كه حامی مستضعفان است و به چند گروه مثل یتیمان، فقرا، كارگران، كشاورزان و. . . توجه خاص كرده است. به طبقه ای كه در طول تاریخ همواره ظلم بر اینها مسلط بوده است، توجه خاص كرده است. مثلاً توجه خاصی به خانم ها كرده است. اگر پدری چیزی خرید و در خانه آورد، اول به دخترها بدهد و بعد به پسرها. این خیلی مهم است. متأسفانه چند وقت پیش از تلویزیون خبرهای تلخی شنیده شد كه در بعضی از كشورهای پرجمعیت هنوز هم نسبت به دخترها ابراز بی علاقگی می شود و از آنها به عنوان برده استفاده می كنند. لذا اسلام به زن ها عنایت خاصی دارد. كارگرها هم همینطور هستند. اگر كسی حق كارگر را ندهد، دعایش مستجاب نمی شود. رسول اكرم (ص) به امیرالمؤمنین فرمود: مواظب باش كه به كشاورزان ظلم نشود. مثلاً برای كشاورزها اهمیت زیادی قائل هستند.
2- یتیم نوازی در قرآن
بنابراین اسلام به افردی كه زمنیه ی ظلم كردن به آن ها زیاد است، توجه خاصی دارد. یكی از این موارد كه اسلام به آن توجه می كند، یتیم است. در قرآن 23 بار راجع به یتیم سفارش شده است. در سوره بقره آیات 83، 177، 215، 220 درباره ی یتیم سفارش شده است. در سوره ی نسا آیات 2، 3، 6، 8، 10، 36، 127 درباره ی یتیم سفارش شده است. همچنین در سوره های انعام، انفال، اسراء، كهف، ضحی، بلد، ماعون نیز به یتیم نوازی سفارش شده است. یتیم نوازی فقط این نیست كه به او آب و نان بدهیم، بلكه باید به یتیم احترام بگذاریم. «كَلاَّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْیَتیمَ» (فجر/17)داریم: «فَأَمَّا الْیَتیمَ فَلا تَقْهَرْ» (ضحی/8)یعنی یتیم را نشكن. فقط نباید مدرسه بسازیم و یا به آنها غذا بدهیم. اصل این است كه به آنها احترام بگذاریم. امیرالمومنین (ع) فرمود: «أَحْسِنُوا فِی عَقِبِ غَیْرِكُمْ تُحْفَظُوا فِی عَقِبِكُمْ» (نهج البلاغه، حكمت 264)اگر شما بچه ها و ذریه مردم را احترام كردید، خداوند هم كاری می كند كه مردم هم به ذریه شما احترام بگذارند. اگر كسی بچه های مردم را تحقیر كند، خداوند هم صحنه ای پیش می آورد كه بچه های او در تاریخ تحقیر شوند. این وعده را امیرالمؤمنین داده است. اگر كسی ذریه كسی را تحقیر كند، بچه ها و ذریه اش تحقیر می شوند.
قرآن راجع به انسان ها می گوید: بعضی انسان ها از سنگ بدتر هستند. از كنار سنگ چشمه بیرون می آید اما بعضی آدم ها قلب هایی دارند كه هیچ چشمه ی آبی از آن بیرون نمی آید.
3- یتیم نوازی سنگدلی را می زداید
شخصی خدمت حضرت علی آمد و گفت: من سنگدل شده ام. حرف در من اثر نمی كند. چشم هایم دیگر اشك ندارد. آدم بی تفاوتی شده ام. چه كنم كه سنگدلی و قصاوت قلب من از بین برود؟ حضرت فرمود: برو یك یتیم بگیر. او را به سینه ات بچسبان و به او رحم كن. دست روی سر او بكش و به او غذا بده. یتیم نوازی فقط احترام به یتیم نیست،
برنامه درسهایی از قرآن سال 47 . ج2، ص: 2
بازسازی و خودسازی خود انسان هم هست. علی بن ابیطالب برادری به نام جعفر طیار دارد. اول بنیانگذار اسلام در آفریقا جعفر طیار است. او جزو گروهی بود كه هجرت كرد و به حبشه رفت. او سخنگوی گروه مسلمانان بود. در جنگ موته دو تا دست او مثل حضرت ابوالفضل قطع شد. جفر طیار شخصیت مهمی بود. زمانی كه شهید شد پیغمبر به منزل او آمد. گفت: بچه های شهید كجا هستید. بچه های شهید را گرفت. حدیث داریم: «فضَمَّهُ إِلَی نَفْسِهِ» (بحارالانوار/ج /18ص 246)آنها را در آغوش گرفت و به سینه اش چسباند و دست روی سرشان كشید. بچه های شهید را بو می كرد. چون بچه ی شهید یتیم است، بیشتر مهربانی می كرد. قرآن می فرماید: «فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» (نساء/8)به این ها از رزق خدا بدهید. با این ها همیشه خوب حرف بزنید. گاهی افراد یك مقدار برنج، لپه، روغن به فقیر می دهند اما این ها فایده ای ندارد. باید نشست و برای بچه یتیم قصه گفت. «قَوْلاً مَعْرُوفاً» تنها مساله ی مادیات مهم نیست. ما باید مساله ی عاطفی این بچه ها را حل كنیم. نباید بگذاریم كه احساس كمبود كنند. گاهی می بینیم كه یك فرد پولدار از دنیا می رود. مسلما این بچه كه پدر خود را از دست داده است احتیاجی به پول ندارد. ما باید جای خالی پدر را برای او پر كنیم. نباید از پول پدر برای فرزند خرج كنیم چون ممكن است تمام شود. باید با پول پدر كار كنیم و از درآمد آن برای فرزند خرج كنیم. قرآن می گوید: «وَ ارْزُقُوهُمْ فیها» (نساء/5)اگر می گفت «وَارْزُقُوهُمْ مِنْها» یعنی از پول پدر به او بدهید تا بخورد. اگر از پول پدر به او بدهیم، زود تمام می شود. می گوید «فیها» یعنی با پول پدر كار كن و از درآمد آن به او بده. امام صادق (ع) فرمود: «إِذَا بَكَی الْیَتِیمُ اهْتَزَّ لَهُ الْعَرْشُ» (من لایحضره الفقیه/ ج /1 ص 188)
4- از گریه یتیم عرش خدا می لرزد
دو جا عرش خدا به لرزه درمی آید. 1- یتیمی كه گریه كند. 2- فاسقی ستایش بشود. چون آدم فاسق و طاغوت جنایتكار است. وقتی بگویند: آدم فاسق، آدم خوبی است، عرش خدا به لرزه در می آید. چون بالا رفتن طاغوت به منزله ی فرود آمدن توحید است. هرچه فاسق بالا برود ارزش توحید پایین می آید. پیامبر (ص) فرمود: «إِذَا مُدِحَ الْفَاجِرُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ غَضِبَ الرَّبُّ» (تحف العقول/ ص 46)وقتی از یك فرد فاسق تعریف می كنید، عرش خدا به لرزه در می آید.
حدیث داریم بهشت درهایی دارد. یكی از درهای بهشت باب الفرح است و مخصوص كسانی است كه به یتیم ها كمك می كنند. احترام به یتیم مخصوص دین اسلام نیست. قرآن می گوید: از یهودی ها هم پیمان گرفته بودیم كه به یتیم ها احترام بگذارند. «وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساكینِ» (بقره/83)ما از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم كه به چند چیز احترام بگذارند. «لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ» 1- پرستش خدا و داشتن توحید. 2- احترام به والدین و یتیمان و مسكینان «وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ الْیَتامی والمساكین» یعنی مساله ی توجه به یتیم مخصوص قرآن نیست.
5- سیره عملی انبیاء و ائمه درباره یتیم
برنامه درسهایی از قرآن سال 47 . ج2، ص: 3
یتیم آنقدر ارزش دارد كه اگر دو پیغمبر مجانی كارگری كنند، ارزش دارد تا اینكه مال یتیم حفظ بماند. حضرت موسی و خضر دو پیغمبر بزرگوار بودند. این دو نفر وارد یك منطقه ای شدند و نیاز به غذا داشتند. به مردم گفتند: به ما كمی غذا بدهید. این مردم به این دو پیغمبر غذا ندادند. این ها همینطور كه داشتند در روستا راه می رفتند، دیدند كه یك دیواری در حال خراب شدن است. حضرت خضر گفت: موسی لباس هایت را در بیاور تا بنایی كنیم. گفت: برای این مردمی كه یك تكه نان به ما ندادند، مجانی كارگری كنیم؟ موسی و خضر لباس هایشان را درآوردند و این دیوار را ساختند. موسی در آخر گفت: دلیلت از این كار چه بود؟ گفت: دلیلش این است كه یك مرد خوب از دنیا می رود. این مرد دو بچه دارد. او مقداری گنج و پول برای بچه های خود در زیر این دیوار پنهان كرده بود. اگر این دیوار می افتاد، پول ها پیدا می شد و بیگانه ها پول را می بردند و به این بچه های یتیم چیزی نمی رسید. این ارزش دارد كه ما برای حفظ مال یتیمان بنایی كنیم. این قصه در سوره كهف آمده است. یعنی حفظ مال یتیم به قدری ارزش دارد كه دو پیغمبر گرسنه مجانی كارگری كنند. حفظ مال یتیم تا این اندازه لازم است. در آیه ی 83 از سوره ی بقره گفتم كه احترام به یتیم فقط برای دین اسلام نیست. خدا فرمود كه ما به بنی اسراییل هم احترام به یتیم را سفارش كردیم. مرحله ی چهارم از این آیه احترام به یتیم بود.
یتیم به قدری ارزش دارد كه حتی امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا (س) گرسنگی كشیدند تا شكم یتیم سیر بشود. امام حسن و امام حسین كوچك بودند. این دو بزرگوار مریض شدند. پیغمبر با جمعیتی برای عیادت آمدند. یعنی بزرگ تر به عیادت كوچك تر می رود و این اشكالی ندارد. مردم به حضرت علی پیشنهاد كردند كه اگر بچه های تو خوب شدند، نذر كن و روزه بگیر. از این معلوم می شود كه مردم عادی به امیرالمؤمنین پیشنهاد می كنند. بنابراین اشكالی ندارد كه مردم عادی به مسئولین رده بالا پیشنهاد كنند. امیرالمؤمنین پذیرفت و نذر كرد كه اگر بچه ها خوب شوند، روزه بگیرد. بچه ها خوب شدند. حضرت علی و حضرت زهرا (س) روزه گرفتند. در خانه غذا نبود. امیرالمؤمنین با تلاش فراوان گندمی تهیه كرد. زهرا با دهان روزه گندم ها را آسیاب كرد. آرد را خمیر كرد و نان درست كرد. نماز مغرب را خواندند. تا رفتند افطار كنند در را زدند. یتیمی آمده بود و غذا می خواست. امیرالمؤمنین غذای خودشان را به یتیم دادند تا شكم یتیم سیر شود. آن شب آن دو بزرگوار غذا نخوردند. احترام یتیم در این حد است كه فاطمه زهرا و امیرالمؤمنین گرسنگی می كشند. تا یتیم سیر باشد.
6- افراد یتیم در تاریخ
البته یتیم بودن عیب نیست و اگر كسی یتیم است یا پدرش شهید شده است، احساس نكند كه به جایی نمی رسد. خود پیغمبر یتیم بود. «أَلَمْ یَجِدْكَ یَتیماً فَآوی» (ضحی/6)پیغمبر یادم نیست كه یتیم بودی. اگر خدا اراده كند، یتیم پیغمبر می شود. اگر خدا اراده كند، یتیم مرجع تقلید می شود. پدر امام و بنیانگذار جمهوری اسلامی در خمین شهید شد. امام یتیم بود. اگر خدا اراده كند یتیم رئیس جمهور می شود. رجایی یتیم بود. یتیم نشانه ی این نیست كه بگویید: حالا كه پدر
برنامه درسهایی از قرآن سال 47 . ج2، ص: 4
سر بچه هایم نیست، بچه هایم بدبخت می شوند. بسیاری از بچه های یتیم هستند كه نابغه می شوند و بسیار موفق هستند. بسیاری از بچه ها هم هستند كه پدر و مادر دارند، اما شكست می خورند.
یكی از چیزهایی كه ما باید به آن عمل كنیم خمس دادن است. هركسی هرچه پول دارد، بیست درصد آن را برای خمس بدهد. یكی از موارد مصرف خمس برای یتیم ها می باشد. قبلا در ازدواج با بچه یتیم سوء استفاده هایی می شد. دخترهایی بودند كه با مرگ پدرانشان صاحب پول زیادی می شدند. افرادی می آمدند تا به خاطر پول با این دخترها ازدواج كنند. آیاتی در این زمینه نازل شد. آیه نازل شد كه اگر كسی مال یتیم بخورد، مثل این است كه یك قطعه آتش خورده باشد. خانه هایی كه در آن بچه یتیم بود، خیلی وحشت كردند. گفتند: مال یتیم آتش است. پس سفره ی یتیم را یك جای دیگر بیانداز. اتاق یتیم را جدا كردند. سفره ی یتیم را جدا كردند. یتیم ها خیلی شكست خوردند و تحقیر شدند. آیه نازل شد: «اگر من گفتم مال یتیم را نخورید، به قصد خوردن نخورید. نه اینكه با او زندگی نكنید» گاهی وقت ها آدم به خانه یتیم می رود و هیچ چیز نمی خورد. مثلاً چای می آورند، نمی خورد. به حساب خودش خیال می كند كه خیلی دین دارد. اگر می گویند: مال یتیم را نخور، یعنی اینكه در مال او خیانت نكن. به خانه ی یتیم بروید و از مال آنها بخورید. اما بعداً جبران كنید. اگر به خانه ی یتیم بروید اما چیزی نخورید، یتیم بیشتر زجر می كشد. قرآن می گوید: «وَ اللَّهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ» (بقره/220)وقتی آیه نازل شد كه هركس مال یتیم را بخورد، گویی قطعه ای از آتش خورده است، افرادی كه در خانه هایشان یتیم بود، ترسیدند و فوری وسایل یتیم را جدا كردند. یتیم ها با این كار خیلی تحقیر شدند. آیه نازل شد با یتیم ها باشید. با هم رفت و آمد كنید و در كنار هم شاد باشید. می گویند: كسی كه بر سر بچه ی یتیم دست بكشد، به ازای هر مویی كه از زیر دستش رد می شود، ثواب می برد. یك موقع بچه یتیم می فهمد كه این دست، دست یتیمی است. یك سری از مسائل هست كه ما باید مواظب آن باشیم. اگر دكتر می گوید: مواظب شكمت باش، یعنی پرخوری نكن. نه اینكه به شكمت نگاه كنی.
چند وقت پیش یك كسی پرسید كه پیامبر گفته است: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَه یٌ عَلَی كُلِّ مُسْلِمٍ»
(كافی/ ج /1 ص 30)
هر مسلمانی باید علم را یاد بگیرد. چرا فقط به مسلمین گفته است؟ گفتم: پیامبر (ص) فرمود: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَه یٌ عَلَی كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَه یٍ»
(عوالی اللآلی/ ج /4 ص 70)
هم مرد مسلمان و هم زن مسلمان به دنبال علم برود. فرض می كنیم كه اسلام گفته باشد طلب علم بر مرد مسلمان واجب است. اینجا مرد شامل زن هم می شود. مثل اینكه رئیس شهربانی می گوید: عابرین محترم از پیاده رو عبور كنید. عابرین هم شامل زن ها می شود و هم شامل مردها می شود. شخصی نزد امام آمد و گفت: آقا مردی در بین نماز شك كرده است. نمی داند كه دو ركعت نماز خوانده است یا چهار ركعت! امام فرمود: بنا را برچهار بگذارد و یك ركعت احتیاطی بخواند. این مساله هم برای مرد و هم برای زن صدق می كند. اگر زنی هم در بین نماز شك می كرد، امام همین دستور را می داد. یك سری از چیزها است كه بیرون از زن و مرد است. می پرسند: ملائكه زن هستند یا مرد؟ ملكه نه زن است و نه مرد است. بعضی از چیزها بالای زمان و مكان است. این حرف زمان و مكان بردار نیست. زن و مرد بردار نیست. قرآن می فرماید: مال یتیم را با مال خبیث مخلوط نكنید. «وَ لا
برنامه درسهایی از قرآن سال 47 . ج2، ص: 5
تَتَبَدَّلُوا الْخَبیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلی أَمْوالِكُمْ» (نساء/2) آیه ی قرآن است. اگر دو نوع برنج است. یكی برای یتیم است و یكی برای خودت است، این ها را مخلوط نكن. «وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلی أَمْوالِكُمْ» اموال یتیمان را با مال خودتان مخلوط نكنید. مال یتیم را تصاحب نكنید. وقتی دیدید كه مال یتیم رشد كرده است به او بدهید. «وَ ابْتَلُوا الْیَتامی حَتَّی إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَ بِداراً أَنْ یَكْبَرُوا وَ مَنْ كانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ كانَ فَقیراً فَلْیَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ كَفی بِاللَّهِ حَسیباً»
(نساء6/)
«وَ ابْتَلُوا الْیَتامی» یتیم را آزمایش كنید. «فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً» اگر دیدید رشد اقتصادی دارد «فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ» اموالش را به او برگردان. حق تولیت بگیریم یا نه؟ می گوید: اگر شكمت سیر است زشت است كه حق تولیت بگیری. «وَ مَنْ كانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ» اگر غنی هستی و وضع مالیت خوب است، حق مدیریت از این ها نگیر. اصولاً وقتی آدم نیاز ندارد، زشت است كه پول بگیرد. در تجارت هم این مساله وجود دارد. اگر تاجر وضع مالی خوبی دارد، وقتی مشتری می آید، همان قیمت كه خریده است به او بفروشد. تا مادامی كه نیاز داری یك مقداری روی قیمت بكش، اما اگر تأمین شدی بگو: من تأمین شده ام و دیگر نیاز ندارم. ماه رمضان می خواستیم فیلم برداری كنیم. به یكی از استان ها رفتیم. مسجدی كه ما در آن فیلمبرداری می كنیم با تمام مساجد فرق می كند. باید مسجدی باشد كه بتوانیم هجده چرخ تلویزیون را داخل آن ببریم. باید برق سه فاز داشته باشد. به هر حال برای رفت و آمد مردم مشكلی ایجاد نكند. یك محله ای بود كه می گفتند مردم این محله پولدار هستند. گفتیم: ما به پول مردم كاری نداریم. فقط می خواهیم كه مسجد آنجا برق سه فاز داشته باشد. فیلم برداری كردیم و به تهران آمدیم. چند روز پیش بعد از چهار سال یك ورقه آمده كه آقای قرائتی پول برق مسجد را شما باید بدهید. پول برق مسجد صد و بیست تومان شده است. بعد از چهار سال به نهضت سوادآموزی نامه نوشتند كه صد و بیست تومان پول برق را بدهید. بعضی وقت ها می بینید كه گدایی كردن در خون مردم رفته است. یعنی اگر خانه اش هم پانصد میلیون بیارزد، باز هم گدایی می كند. مثل گنجشكی كه روی منار بنشیند. این مردم اگر روی منار هم بنشینند، باز هم گنجشك هستند. اما بعضی از مردم مثل طاووس هستند. اگر در چاه هم بروند، طاووس هستند. بزرگ، بزرگ است اگرچه فقیر باشد. گدا، گدا است اگرچه در خانه ی صد میلیونی بنشیند. آدم هایی هستند كه در خانه ی صد میلیونی نشسته اند، اما یك افطاری در ماه رمضان نمی دهند. آدم هایی هم هستند كه یك خانه ی كوچك دارند اما در ماه رمضان دو سه بار افطاری می دهند.
قرآن می فرماید: اگر كسی مال یتیم را بخورد «وَ لْیَخْشَ الَّذینَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّه یً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللَّهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدیداً» (نساء/99)تو كه مال یتیم را خوردی، دیر یا زود در آینده مال بچه هایت را خواهند خورد. احترام به شخصیت یتیم خیلی واجب است. نباید كرامت یتیم تحقیر شود. بچه های شهدا به گردن ما حق دارند. همسران شهدا مهم تر از خود شهدا هستند. چون شهید چند ماهی را در جبهه بوده است، اما همسر شهید سال ها باید بنشیند و یتیم داری كند. حقی كه شهدا و همسر شهدا بر گردن ما دارند قابل بیان نیست. ما هرچه داریم مدیون شهدا و خانواده های شهدا هستیم. جامعه ی ما نباید شهدا را فراموش كند. من به اصفهان رفته بودم. دیدم یك منطقه ای از قبرستان شهدا
برنامه درسهایی از قرآن سال 47 . ج2، ص: 6
مخصوص شهدای گمنام است. یك خورده ای فكر كردم و گفتم: شماها در این زمین گمنام هستید و در آسمان ها نامدار هستید. بعضی افراد در زمین نامدار هستند ولی در آسمان ها گمنام هستند. تا به حال یك ركعت از نماز آنها به آسمان نرفته است. «وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ» (فاطر/10)یعنی در بالا هیچ نامی از آنها نیست. در این دنیا مشهور هستند اما در آسمان ها خبری نیست. امام صادق (ع) فرمود: «مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَ عَمِلَ بِهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِیَ فِی مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً فَقِیلَ تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ» (كافی/ ج /1 ص 35)ممكن است كه در دنیا كسی او را نشناسد، اما در آسمان ها شخصیت معروفی باشد. چه افرادی كه در این دنیا شخصیت مهمی هستند اما در آخرت بی نام نشان خواهند بود و چه افرادی كه در دنیا بی نام و نشان هستند اما در آخرت شخصیت مهمی خواهند بود.
«والسلام علیكم و رحمه الله و بركاته»
کليه حقوق برای مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن محفوظ است