اقسام سوء ظن
سوء ظن اقسامی دارد كه از بعضی آنها نهی شده است:
1- سوء ظن به خدا، چنانكه در حدیث می خوانیم: كسی كه از ترس خرج و مخارج زندگی ازدواج نمی كند، در حقیقت به خدا سوء ظن دارد؛ یعنی خیال می كند اگر تنها باشد خدا قادر است رزق او را بدهد، ولی اگر همسر داشته باشد، خدا قدرت ندارد و این گونه سوء ظن به خداوند، ممنوع است.
2- سوء ظن به مردم، كه در این آیه از آن نهی شده است.
3- سوء ظن به خود، كه مورد ستایش است. آری، انسان نباید نسبت به خود حسن ظن داشته باشد و همه ی كارهای خود را بی عیب بپندارد. حضرت علی علیه السلام در صفات متّقین (درخطبه ی همام) می فرماید: یكی از كمالات افراد باتقوا آن است كه نسبت به خودشان سوء ظن دارند.
افرادی كه خود را بی عیب می دانند، در حقیقت نور علم و ایمانشان كم است و با نور كم، انسان چیزی نمی بیند. مثلاً اگر شما با یك چراغ قوّه وارد سالنی شوید، جز اشیای بزرگ چیزی را نمی بینید، ولی اگر با نور قوی (مانند پرژكتور) وارد سالن شوید، حتّی اگر چوب كبریت یا ته سیگار در سالن باشد می توانید آن را ببینید.
تفسیر سوره حجرات . ج1، ص: 107
افرادی كه نور ایمانشان كم است، جز گناهان بزرگ چیزی به نظرشان نمی آید و لذا گاهی می گویند: ما كسی را نكشته ایم! از دیوار خانه ای بالا نرفته ایم! و گناه را تنها این قبیل كارها می پندارند، امّا اگر نور ایمانشان زیاد باشد، تمام لغزش های ریز خود را می بینند و به درگاه خدا ناله می كنند.

یكی از دلایل آنكه امامان معصوم آن همه گریه و مناجات داشته اند، همان نور ایمان و معرفت آنان بوده است.
آری، اگر كسی نسبت به خود خوش بین شد (و هیچ سوء ظن درباره ی افكار و رفتار خود نداشت) ، هرگز ترقّی نمی كند.
او مثل كسی است كه دائماً به عقب خود نگاه می كند و راههای طی شده را می بیند و به آن مغرور می شود، ولی اگر كمی به جلو نگاه كند و راههای نرفته را ببیند، خواهد دانست كه نرفته ها چند برابر راههایی است كه رفته است!
آیا وقتی كه می بینیم قرآن به پیامبرش با دستور «قُل ربّ زِدنی عِلما» [1] می فرماید: به دنبال زیاد شدن علم خود باش، و با دستور «شاوِرهُم فِی الاَمر» [2] می فرماید: تو با مردم مشورت كن، و با دستور «فاذا فَرَغتَ فَانصَب» [3] می فرماید: هر لحظه از كاری آزاد شدی باید كار جدیدی را به شدّت دنبال كنی، با این دستوراتی كه خداوند به اشرف مخلوقات دارد، آیا صحیح است امثال ما خود را
تفسیر سوره حجرات . ج1، ص: 108
فارغ التحصیل و بی نیاز از مشورت بدانیم و مسئولیّتمان را تمام شده احساس كنیم و به خود حسن ظن داشته باشیم؟
بنابراین ما نباید نسبت به خود خوش بین و حسن ظن داشته باشیم، ولی باید به الطاف الهی و رفتار مردم حسن ظنّ داشته باشیم.
توجّه به این نكته نیز لازم است كه معنای حسن ظن، سادگی، زودباوری، سطحی نگری، غفلت از توطئه ها و شیطنت ها نیست. اُمّت اسلامی هرگز نباید به خاطر حسن ظن های نابجا، دچار غفلت شده ودر دام صیادان قرار گیرد.

[1] - طه، 114
[2] - آل عمران، 159
[3] - شرح، 7
کليه حقوق برای مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن محفوظ است